İş

Çayönü halkı keşiflerinin silaha dönüşeceğini tahmin bile edemezdi!

Aslı Erim Özdoğan*

Yörük ya da göçebe topluluklar, ihtiyaçlarını karşılayabilecekleri bir yere yerleştikten sonra çevreyi daha iyi tanımak ve ondan daha kapsamlı bir şekilde faydalanmak için çevreyi keşfetmeye koyulurlar. Kayalar, su kaynakları, parlak taşlı yerler, vahşi hayvanların yaşam alanları ve göç yolları ile yenilebilir bitki topluluklarının yayılış alanları bu tanıma adımının bir parçasıdır. Her biri sürprizlere açık, sonsuz gözlem kaynakları, doğanın yapboz modüllerini arıyorlar.

Aslında bugün sergilediğimiz davranışlar da pek farklı değil. Değişen tek şey yerleşimlerin ölçeği, mekanları ve bitmeyen taleplerimiz. Günümüz internet teknolojisi pek çok şeyi ayağımıza getirmesine ve hatta sorunlara çözüm sunduğunu düşünsek de günlük hayatın pek çok alanında bizi cevapsız bırakıyor. Mesela yan komşunun çok maharetli bir hanım olduğunu, çarşıdaki en iyi terzi için Nezahat Hanım’ın kapısını çalmamız gerektiğini ya da en lezzetli otların Hatice Hanım’dan alındığını yazmaz. tezgah. Bunlar, çevrenin sonsuz keşfinin küçük detayları gibi gelebilir ama bazen dünyanın kaderini değiştirebilecek boyutlara ulaşabilirler.

HER YENİ TAŞ YENİ KEŞİF…

Çayönü cemaatinin ilk üyeleri, baş döndürücü verimli ovanın güney eşiğine, bugün Hilar denilen kireç kayalarının önüne gelip, yüzlerini ovanın diğer tarafındaki kutsal dağa çevirerek karaya çıkarlar. Zülküf / Makam Dağı o zamanlar muhtemelen kutsaldı. Aksi takdirde efsanelere ve masallara konu olmaz ve üç tek tanrılı din tarafından kutsal sayılmazdı.

Ova ıslak ve verimlidir, ancak akıntısı ‘hiperaktif bir birey’ için inanılmaz derecede dinamiktir. Yağmura göz kırpar, suları şişer, taşar. Eriyen karı kucaklar ve neredeyse tüm ovayı kaplar. Bu gibi durumlarda, hayvanlar daha yüksek yerlere kaçmak zorunda kalır ve insanlar onları avlamak için zamanlarını yeni alanlar keşfederek geçirirler.

Dere yerleşim yerine hem rahmet hem de felaket getirir. Sular, kütükler, dallar, boğulan hayvanlar ve çeşitli taşlar gibi sayısız şeyi taşır. Sular çekildiğinde topluluk, İstanbul’daki ‘lodosci’ gibi boncuk veya çeşitli süs eşyaları yapımında kullanılmak üzere farklı renklerde taşlar, obsidyen ve çakmaktaşı nodüller gibi farklı şeyleri sepetlerine doldurur. Yakın çevrede olmayan taşlara rastlamanız çok olasıdır. Her yeni taş türü, kaynağına ulaşma amacını da kamçılıyor ve yeni keşif alanları amaçlanıyor. Bu nedenlerle Çayönü’nün takıları ve boncukları rengarenk; koyu kırmızıdan mora, siyahtan griye ve hatta yeşilin tüm tonları…

Yani çay, Çayönü halkının çevreyi daha iyi tanıması için ‘açar’, onları her zaman kışkırtır. Bakır ve malakit ile buluşma muhtemelen bu vesileyle gerçekleşti. Çayönü kuş uçuşu 19-20 km. Kuzeyde bugünkü Maden ilçesi çevresi çok geniş bir alana yayılmış bakır yatakları ile kaplıdır. MÖ 4. binyıldan beri faaliyet gösteren bakır madenleri, Mezopotamya kentlerinde her zaman ilgi odağı olmuştur. Osmanlı İmparatorluğu’nun değerli maden rezervidir. 21 Nisan 2022 tarihli gazete haberi hala tüketilmediğini teyit ediyor: Cumhuriyet tarihinin en büyük maden ihalesi Cengiz’in yan kuruluşuna gitti. Elazığ’da yaklaşık bir yıldır çalışma yürüten Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA), Maden ilçesi, Sağrılı Köyü, Kısabekir ve Seterli’de Cumhuriyet tarihinin en büyük maden rezervlerini buldu. Bakır madeni rezerv alanının bulunduğu bölgede bakırın yanı sıra altın, çinko, kobalt ve daha birçok maden bulunmaktadır. Rezervin toplam piyasa değerinin 30 milyar dolar olduğu tahmin edilirken…”

Çayönü kazı verileri, ilk olarak malakit ve bakırın işlendiği Izgara Planlı Yapılar evresinde iklimin çok yağışlı olduğunu ve sık sık sel baskınlarının meydana geldiğini göstermektedir. Aslında, iç kısımları kuru tutma endişesi, ‘ızgara bina planı’nın icat edilmesine yol açarak, Çayönü sakinlerini çukur dipli barınaklarından yer seviyesinin üzerine çıkmaya zorladı. Bu binalarda yaşayan insanların avlanmak için daha yüksek ve daha uzak yerlere gitmek zorunda kalmaları ve yollarını Ergani Maden çevresine düşürmeleri çok olasıdır. Özellikle Ergani Madeni çevresindeki farklı jeomorfolojik oluşumların çok renkli katmanlar içermesi, Çayönü topluluğu için farklı tip ve renklerde taşların olduğu anlamına gelmektedir. Kısacası toplum için bir ‘hazine’dir. Bugün Çayönü halkı, maden ihalesini alanların gözlerinde tomar paralar dans ederken, rengarenk takılarıyla kendilerini ne kadar ‘zengin’ hissedeceklerinin hayalini kuruyor. Uzun yağmurlu, rutubetli günlerde ocakta ateşin yakıldığı ızgaralı yapılarda her türlü faaliyetin yapıldığı uzun mekanlarda yeni boncuk desenleri oluşturmak, yeni dizilim stilleri üretmek demektir. Eğlenceli bir iş olmalı. Ne de olsa kimse ertesi sabah işe gitmek için kalkmak zorunda değil!

BAKIR BONCUK NEDEN DEĞERLİ OLDU?

İşledikleri diğer taşlardan farklı olarak sadece bükülüp bükülebildiklerini, tutuştuklarında kolayca istenilen şekli verebildiklerini ve kemikle vurarak/döverek ince düz levhalar haline getirebildiklerini keşfetmeleri sanırım çok uzun sürmedi. veya tahta, kısacası taş boncuk üretiminden daha hızlı sonuç alabiliyorlardı. Taş boncuk kırıldığında başka bir boncuk haline getirmek (aynı şey tüm boncuk türleri için geçerli değildir, örneğin küçük boncuklar atarsınız) daha zahmetli bir iştir. Bir bakır boncuk ise kolay kolay kırılmaz, kırılsa bile tamiri çok daha kolaydır, büküldüğünde biraz ısıtılabilir ve tam hali birkaç dakikada verilebilir. Bunları fark etmek, malzemeyi daha değerli hale getirmiş olmalı.

Bakır da parlaktır, taş boncukların parlaması için parlatılması gerekir. Bakır ise bu işleme ihtiyaç duymaz. Bakır boncuklar yan yana dizildiğinde veya asılarak asıldığında yürürken birbirine çarparak ses çıkarır, dans sırasında doğaçlama bir müzik unsurudur. Neolitik bir topluluk için bundan daha çekici bir malzeme düşünülemez! Kısacası elimizdeki verilere göre bizim gibi az sayıda ince alet üretilmiş olsa da Çayönü için bakır gururla taşıdıkları bir süs unsurunun hammaddesidir. Birkaç ince kıvrık tel modülü küpe veya başka bir aksesuar modülü olarak düşünebiliriz. Bakır boncuk modelleri taş olanlardan çok farklı değil: İnce, uzun, silindirik, düz soketli, askılı… Ancak en yaratıcı üretim 1,5-2 cm. Genişliği düz bir levha haline getirilen bakırın ince bir çubuk etrafında döndürülerek silindir boncuk elde edilmesidir. Orta Fırat havzasındaki Tell Halula (Suriye) yerleşiminde ve Ali Koş’ta (İran) bazı mezarlarda bu tip boncukların bulunması bunun ‘trend’ bir model olduğunu düşündürmektedir.

Izgara Planlı Yapılar evresinin ortalarında başlayan bakır personel, ca. Günümüzden 10.200 yıl önce, Kanallı Yapılar ve Taş Döşemeli Yapılar evrelerinde ‘daha profesyonel açık alan atölyeleri’ giderek artarak devam etmektedir. Hücre Planlı Binalar aşamasında, kalibre 8900’lerin üretimi yaklaşık olarak bugünden önce düşer. Tüm Yakın Doğu’yu etkileyen iklim değişikliklerinin neden olduğu taşkınların sıklığı, bir süre sonra Ergani Ovası nedeniyle Çayönü yerleşimini büyük sıkıntı alanına çevirdi. İnsanlarda yaşam korkusunun ağır basması kuyumculuk işçiliğinin geri plana itilmesine, bakırın gündemden düşmesine neden oldu. Çanak Çömleksiz Neolitik Çağ’ın son evresi olan ve farklı bir sosyo-ekonomik yaşamın devam ettiği Büyük Odalı Yapılar’da bakır personel tamamen ortadan kalkar.

ÇAYÖNÜ’NÜN ‘PIRLANTA KOLYE’

Yaklaşık 6000 m2 alana sahip Çayönü Çanak Çömleksiz Neolitik yerleşiminden elde edilen bakır toplamda 176 gr. Kafatası Yapısı’nda bulunan bir bakır boncuk dışında mezarlarda bakır bulunmamakta olup, boncuk dizili mezarların sayısı genel olarak azdır. Muhtemelen tüm mücevherler (veya ezici çoğunluk) topluluğun ortak malıydı ve nesilden nesile aktarılıyordu. Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem’deki bakır takıların muhtemelen günümüzün ‘elmas kolyesi’ olduğunu söylemek abartı olmaz. Kuzey Mezopotamya’daki bazı yerleşim yerlerinde Çanak Çömlekçilik Neolitik Dönemi’nin başlarında Proto-Hassuna dönemine tarihlenen bireysel bakır buluntulara rastlanmıştır. Örneğin Şengal Ovası’ndaki Tell Sotto’nun 3. ve 4. etaplarında ikisi bebek mezarında bulunan 3 bakır boncuk, ayrıca Yarımada’nın eski katmanlarındaki disk şeklindeki bakır boncuk ve burma bakır tel halka. Tepe I ovasında ‘önemli’ buluntulardır. Ancak bakır kapların çok az sayıda olması ve üretimlerine dair herhangi bir izin bulunmaması, bunların Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem’den miras kaldığını düşündürmektedir. Beşiri Sumaki Höyük’teki tek bakır boncuk Çayönü’ndekilerden farklı değildir ve emsal olarak buraya gelmiş olmalıdır. Dicle Havzası’ndaki Tell es Sawwan (Irak) yerleşimindeki Hassuna dönemine ait bir yapının altındaki mezar odasında bulunan kaymaktaşı heykelciklerin takılarında çok sayıda bakır boncuk ve çeşitli taş boncukların bulunması onları “münhasır” kılmaktadır. ”.

Bakır, Çayönü ile temas halinde olan diğer Neolitik toplulukların veya burayı ziyarete gelenlerin ilgisini çekmiş olmalıdır. Ancak Çayönü’nde üretilen bakır takılar ve diğer küçük aletlerin ne kadarı iç tüketim için, ne kadarı mübadele için kullanılıyor; Hediye mi gönderilmiş yoksa özel yapım mı olduğu hakkında çıkarım yapabileceğimiz bir bilgi yok. Fırat havzasında Çayönü ile eş zamanlı Cafer Höyük (Malatya), Akarçay ve Mezraa Teleilat (Birecik) yerleşimleri hiç bulunamamışsa da Nevali Çori’de (Bozova/Urfa) tek bir boncuk bulunmuştur. Cafer Höyük obsidyen araçları mimari yapı planları açısından Çayönü ile yakın benzerlikler gösterse de bakır buluntuya rastlanmamıştır. Bunu açılan alanın darlığı ile açıklayabiliriz. Nevali Çori boncuğu da hediye olarak gönderilmiş diye düşünebiliriz. Buna rağmen, daha güneyde Suriye’de M.Ö. Çayönü’ndekiler. Şengal ovasında Çayönü ile eş zamanlı olarak bulunan Tell Magzalia’daki bakır biz ve malakit boncuklar da Ergani kökenli olabilir. İran’ın Deh Luran vadisindeki Ali Koş yerleşiminde bulunan tek bir bakır boncuk üzerinde yapılan analizler de Çayönü boncuklarının üretim süreciyle birebir benzerliğe işaret ediyor. Genel bir bakış açısıyla Çayönü’nde üretilen bakır takıların dönemi boyunca geniş bir coğrafyada bilindiğini veya duyulduğunu elimizdeki bireysel buluntulardan tahmin edebiliriz. Ancak sadece Tell Halula buluntularına dayanarak doğrudan ilgili bir meta olarak kullanıldığını söyleyebiliriz. Yukarıda da vurguladığımız gibi, kendi zamanlarında ‘bir yerde bırakılamayacak kadar değerli’ olduklarından, muhtemelen geniş Ortadoğu coğrafyasında bir yerlerde kaybolmuşlardı.

Neolitik Çağ’ın bu ‘saf’ hammaddesini öldürme aleti yapımında kullanma fikrinin hangi topluluktan geldiğini maalesef şimdilik bilmiyoruz. Ancak bakırın MÖ 5. binyılda eritilip kalıba döküldüğü, farklı şekillere sokulduğu ve insanların bu hammadde için kıyasıya rekabet ettiği göz önüne alındığında, bunun ‘küresel kapitalizmin ilk adımları’ olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. . Güney Mezopotamya’nın güçlü koşullarında gelişen Ubeid ve halefi Uruk kültürlerinin rekabetçi yapısı, hakimiyet kültürünün kök salmaya başladığı ve yavaş yavaş savaş tamtamlarının çalmaya başladığı bir sürecin ilk aşamalarıdır. Bu kültürlerin bakırın silah üretiminin hammaddesine dönüşmesine katkı sağladığını söylemek yanlış olmaz.

Çayönü halkı bakırı keşfettiğinde bu keşfin gelecekte bir silaha dönüşeceğini tahmin edemezdi. Onlar için dönemin ruhuna uygun olarak bir silah, ancak avlanmada kendilerini beslemek için kullanılan bir aletti. Bakır gibi yumuşak naif bir cismin zamanla silah sanayinin birincil hammaddesine dönüşeceğini hayal etmek “post-truth” gibi bir şey.

*Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Ankara evden eve nakliyat
Başa dön tuşu